Piękno dzikiej przyrody przeplata się tu z bogactwem historii. Waleczne plemiona prowadziły stąd najazdy na tereny księstw ruskich i polskich. W tym czasie powstały brukowane dukty i grodziska, których ślady można znaleźć do dziś. W drugiej połowie XIII wieku państwo Jaćwingów upadło pod naporem Rusi, Polski i Zakonu Krzyżackiego. Przez Puszczę przetoczyły się później plemiona ruskie oraz polsko-mazowieckie.
Pierwotny wielogatunkowy drzewostan Puszczy był przebudowywany w ciągu ostatnich lat na monokultury świerkowe. Zostały one zniszczone w latach przez brudnicę mniszkę. Obecny obraz Puszczy ukształtował się przede wszystkim w wyniku samoodnowienia.
Puszcza Borecka wyróżnia się z krajobrazu Pojezierza Ełckiego. Zajmuje powierzchnię 229 km2 z czego 91,8% porastają lasy. Dominują wśród nich rosnące w centralnej i zachodniej części. Bory występują we wschodniej części kompleksu i na południe od jezior Łaźno i Litygajno. Łęgi tworzą wąskie pasma wzdłuż cieków wodnych.
W Puszczy Boreckiej znajdują się torfowiska. Charakterystyczna jest duża ilość źródlisk oraz liczne jeziora polodowcowe. Na terenie Puszczy jest dobrze rozwinięta sieć rzeczna. Największym ciekiem jest Czarna Struga.
Dopełnieniem krajobrazu Puszczy są zbiorowiska pastwiskowo – łąkowe. Spośród nich na uwagę zasługują łąki rdestowo – ostrożeniowe, spotykane na całym obszarze Puszczy oraz sporadycznie występujące łąki z ostrożeniem łąkowym na zabagnionych łąkach torfowych.
Charakteryzuje się dużym stopniem naturalności zbiorowisk roślinnych. Gatunkami lasotwórczymi są dąb szypułkowy , grab zwyczajny, lipa drobnolistna, jesion wyniosły, olcha czarna, klon zwyczajny brzoza omszona i świerk pospolity.
Rośnie około 320 gatunków roślin naczyniowych w tym 38 chronionych. Puszcza jest siedliskiem rzadkich gatunków.
Na drzewach rośnie 90 gatunków porostów.
W Puszczy Boreckiej licznie występują żubr, łoś, jeleń, sarna i dzik. Wśród drapieżników lis i jenot. Występuje tu stała populacja wilków licząca około10 sztuk oraz jedna para rysi.
Naturalny charakter roślinności Puszczy stwarza warunki rozwoju drobnych ssaków. Występują tu norniki, myszy, rzęsorek rzeczek oraz ryjówki.
Puszcza Borecka jest ostoją ptactwa o znaczeniu europejskim.
W jeziorach występują zróżnicowane zbiorowiska roślinne. W niektórych z nich stwierdzono obecność kilku gatunków ramienic. Wszystkie one są wpisane na „Czerwoną listę roślin wymierających i zagrożonych w Polsce”. Poza tym w jeziorach występują rzadkie gatunki takie jak rdestnica nitkowata, rdestnica wydłużona, wolfia bezkorzeniowa.
W wodach Puszczy żyje 26 gatunków ryb sieja, sielawa, szczupak, płoć, leszcz oraz gatunki obce rodzimej faunie takie jak peluga, amur biały, tołpyga pstra.
Tylko niewielka, najciekawsza jej część jest wyłączona z użytkowania i objęta ochroną rezerwatową. Leśnicy gospodarujący zasobami przyrodniczymi muszą poszukiwać rozsądnego kompromisu między potrzebami intensyfikacji produkcji leśnej a koniecznością ochrony ekosystemów. Działania podejmowane w ostatnich latach przez nadleśnictwa dają nadzieję, że Puszcza Borecka na długo zachowa swoje walory.
Na terenie Puszczy utworzono rezerwaty przyrody. Najstarszym z nich jest rezerwat Borki – utworzony w 1958r. Rezerwat Wyspa Lipowa na Jeziorze Szwałk Wielki powołano w 1975r., dwa pozostałe – Mazury i Lipowy Jar – w 1981 r.
W pobliżu wsi Mazury znajduje się jezioro Birek objęte ochroną w formie użytku ekologicznego. Położony pomiędzy Puszczą a wsią kompleks jeziorno – błotny o powierzchni ok. 70 ha jest miejscem lęgowym gatunków ptaków. Wiosną można tu usłyszeć bąka, którego obecność zdradza wieczorne i nocne intensywne buczenie samców. Znajdują tu doskonałe warunki do gniazdowania kaczka krzyżówka, cyraneczka, łabędź niemy i inne.